E Onur ve PD Yalınay

Kaynak: http://www.dusunenadamdergisi.org/tr/TMakaleDetay.aspx?MkID=31Düşünen Adam: Psikiyatri ve Nörolojik Bilimler Dergisi: 2011;24:228-238  DOI: 10.5350/DAJPN2011240309

GİRİŞ Frontal ve/veya temporal lob ile ilişkili birincil dejeneratif süreçleri açıklayan çeşitli klinik sendromlar tanımlanmıştır: “Pick Hastalığı”, “kromozom 17 ile ilişkili frontotemporal demans (FTD) ve Parkinsonizm”, “Motor Nöron Hastalığı (MNH) ile birlikte frontotemporal lobar dejenerasyon (FTLD)”. Son yıllarda FTD terimi klinik sendromları, FTLD ise patolojik süreci tanımlamak için kullanılmaktadır (1).

EPİDEMİYOLOJİ Dejeneratif demansların %12.5-16.5’lik kısmını oluşturmasına rağmen, FTD’nin epidemiyolojisiyle ilgili çalışmalar sınırlıdır (2). Postmortem çalışmalarda, tüm demanslar içinde görülme oranı %3-10’dur (3). Toplum temelli çalışmalarda FTD yaygınlığı, Zuid-Hollanda çalışmasında 100.000’de 3.6-9.4 (4), Kuzey Londra çalışmasında ise 100.000’de 7.8 olarak bildirilmiştir (5). Frontotemporal demansta cinsiyet dağılımı benzerdir. Başlangıcı 45-65 yaşları arasında olup, ortalama yaşam süresi 6-9 yıldır (3,6).

PATOFİZYOLOJİ Frontotemporal demansın patofizyolojisini açığa kavuşturmak için yapılan çalışmalarda genetik mutasyonlar üzerine yoğunlaşılmış ve önemli bulgular ortaya konmuş olmasına rağmen, hastalığın patofizyolojisi halen tam olarak anlaşılamamıştır. Çoklu genetik etkenlerin yer aldığı karmaşık bir genetiği olan FTD, olguların %40’ından fazlasında ailesel geçişlidir, %10’unda otozomal dominant kalıtım gösterir (7). Mikrotübülle ilişkili protein (MAPT), valosin içeren protein (VCP), kromatini modifiye eden protein 2 (CHMP2B) ve TDP-43 (TARDP) tanımlanmış olan mutasyonlardır (8). FTD olgularında, 17. Kromozomda kalıtılan “tau proteini genindeki mutasyonların” sorumlu olabileceğinin anlaşılmasından sonra, ailesel FTD olgularında 35’den fazla tau mutasyonu saptanmıştır (5,9). Ailesel olgularda tau mutasyonlarının oranı %30 kadardır (5). Tau, 17. kromozomda bir gen tarafından kodlanan düşük molekül ağırlıklı, mikrotübül ilişkili bir proteindir. Tau proteinindeki mutasyonlar mikrotübüllerin yapısını değiştirerek nöronal transportu etkilemekte, hatta nöronal ölüme yol açabilmektedir. Tau proteininde mutasyonu olmayan FTD olgularının bulunması farklı genetik mutasyonların da araştırılmasına yol açmıştır. On yedinci kromozomda “progranulin geni mutasyonları” FTD ile ilişkili bulunmuştur (5,6). On dördüncü kromozomda “presenilin 1 geni mutasyonları” olan FTD olguları bulunmakla birlikte, FTD ile ne derece doğrudan ilişkili olduğu açık değildir (3,6,9).

Frontotemporal demansda, makroskopik olarak frontal ve temporal loblarda atrofi, mikroskopik olarak superfisyal kortikal spongioz ve gri cevher ile beyaz cevherde gliozis izlenir (10,11). Yeni eğilim, nöroanatomik, biyokimyasal ve moleküler genetik değişikliklere dayanarak yapılan FTD sınıflamasıdır. Histopatolojik olarak, özgül inklüzyon cisimciklerinin varlığı ya da yokluğuna göre FTLD iki grupta sınıflanmaktadır: tau pozitif inklüzyon cisimciği içerenler (Pick, kromozom 17’ye bağlı FTLD ve parkinsonizm) ve ubikitin pozitif, tau negatif inklüzyon cisimciği içerenler (6,7,12).     Otoimmünitenin FTD etiyopatogenezinden sorumlu olabileceği varsayımlar arasındadır. Ancak süreçlerin birincil veya ikincil olup olmadığı net değildir (3).